Kullanılan tiyatral yöntemlerden heykel ve forum tiyatrosunun yaratıcısı, Brezilyalı tiyatro sanatçısı Augusto Boal’dir. Çağdaş tiyatroda politik eğilimli bir tiyatronun temsilcisi olan Boal ele aldığı konulara Marksist bir bakış açısı ile yaklaşarak, toplumun kültürel ve ideolojik yapısını tiyatro yolu ile tartışır. Oluşturduğu ‘Ezilenlerin Tiyatrosu’ ile ezen/ezilen karşıtlığını ele almaktadır. Amacı, insanın yaşamda varolan ezme/ezilme olgusunun farkına varması ve ezilmekten kurtulmasıdır. Boal, gösterilerde katılımcı olarak yer alan ‘seyirci-oyuncunun’, içinde bulunduğu durumun farkına varmasını ama bunları yaşayarak bunlardan arınması yerine, eyleme geçmesini ve engelleri birlikte aşmalarını hedefler. Ancak, tiyatro bu eyleme geçişi izleyici adına gerçekleştirmez, tiyatro yolu ile gerçeklerle başa çıkmanın bir provası yapılmış olur.

Boal’in kullandığı Heykel Tiyatrosu ve Forum Tiyatrosu yöntemleri amaçlarımıza uygun olarak kullanıldığında herkesin aktif katılımını sağladığı gibi alışkanlıkların dönüştürülmesinde de etkin olabildikleri görülmektedir.

Yalın bir tekniğe sahip olan bu türde, tekniğin nasıl işlediğini anlamak için her modelde en etkili olan dinamikleştirme metodunun tanımlanması gereklidir. Farklı dinamikler farklı modellerle uygulanabilir. Hangi dinamikleştirmenin, hangi model için uygun olacağı ise, bunu gerçekleştiren grubun yapısına, duruma ve çalışmanın hedeflerine bağlıdır.

‘Heykel Tiyatrosu’ çalışmalarına bir tema belirlenmesi ile başlanır. Daha sonra belirlenen bu temanın, katılımcı izleyiciler tarafından beden kullanımı ile imgeleştirilmesi (heykel haline getirilmesi) istenir. Katılımcılar tek tek oluşturdukları model heykellerini gösterirler. Daha sonra oluşturulan bu heykellere biçim verilir ve dinamikleştirilerek izleyicilerin görüşlerine açılır. İzleyenler farklı düşünürlerse, onların da yeni heykeller oluşturmaları sağlanır. Grup içinde farklı alternatifler varsa onlar da denenir. Ortak ‘gerçek imge’ bulunana kadar bu arayış sürer. Daha sonra katılımcılardan ‘ideal imge’yi oluşturmaları istenir. İdeal imgede, ortaya konmuş olan sorunlar kaldırılır. İdeal imgeyi temsil eden heykel, tekrar gerçek imgeye dönüştürülür ve sorunun çözümü üzerine tartışma başlar. Her katılımcı çözüm önerilerini getirerek gerçek imgeyi değiştirebilir, ama bu değişikliği de göstererek yapar. Olası değişik imgelerde oluşturulan heykellerle gösterilir. Önemli olan, katılımcıların açık olarak kendilerini ifade edebilecekleri biçimi oluşturmalarıdır; heykel gibi, kendi imgeleri ile düşünmeleri, elleri ile konuşmaları gereklidir. Sonra imge modellerinin yavaş hareketlerle ya da belirli donmuş karelerle ezilen gerçeğine dönmeleri istenir. Bu çalışmada her “durum” (oyuncu) oyundaki karakter gibi hareket etmeli ve kendi karakterinin kişiliğinin özelliklerini bozmadan bunu yapmalıdır.

Heykel Teknikleri: Modeller ve Dinamikleştirme

1. Konuyu Bedenle Canlandırma, Gösterme:

Model:İmge / model iki yolla geliştirilebilir.

Birinci Yöntem: Antrenör beş veya altı gönüllüden oluşan topluluğun bir konuyu imgelerle göstermelerini ister. Her bir katılımcı etki altında kalmamak için diğerlerini görmeden bağımsız çalışır. Hazır olduklarında birer birer oyun alanına gelerek, verilen temayı bedenleri ile görselleştirirler, model heykel oluşturulurlar. Antrenör izleyicilere başka bir öneri olup, olmadığını sorar. Öneri getiren izleyiciler de gerçekleştirdikleri heykellerle mekanda yerlerini alırlar.

İkinci Yöntem: Küçük bir toplulukla çalışma durumunda antrenör, katılımcıların dairesel dizilmelerini ve işaret verdiği anda hep birlikte verilen konuyu beden kullanımı ile imgeleştirmelerini ister. Ancak, oluşturulan heykeller sabit olmalıdır. Bu gerçekleştirildikten sonra, herkes tavrını bozmadan, dönüp diğerlerini inceler.

Dinamikleştirme:

Modeller oluşturulduğunda, dinamikleştirmeye geçilir. Dinamikleştirme üç yolla gerçekleştirilir:

Birinci dinamikleştirme: Antrenörün işareti ile herkes –oluşturulan heykeller- oyun alanına gelip, hep birlikte ortada dururlar. Bu durumda, aynı konunun farklı yorumlarının bir arada görülmesi, bakanda “psikolojik” bir sunum duygusu uyandırır, belirli bir konunun, belirli bir toplumda nasıl görüldüğünü ortaya koyan bir “sosyal” bakış oluşturur. Örneğin; şiddet imgesi ele alınmışsa, o toplumda nasıl bir şiddetin varolduğu ve insanların bu konuya bakışları, oluşturulan imgelerle ortaya konmuş olur.

İkinci dinamikleştirme: Bu kez antrenör işareti ile oluşturulmuş olan heykeller, birbirleri ile bağlantılandırılarak sunulur. Her imge, kendi imgesi ile benzerlik taşıyan ya da bir araya geldiğinde bir anlam ifade edebilecek başka imgelerle bir araya gelerek, yeni ifadeler oluşturur. Böyle bir dinamikleştirme düzenlenmiş, canlı bir sosyal bakışı ortaya koyar. Bir görüşün farklı noktalarını ortaya çıkarmaktan çok, tek, toplu, tüm bakış açılarını kucaklar.

Üçüncü dinamikleştirme: Katılımcılar genellikle, verilen konuların asıl nedenleri yerine, etkilerini gösteren heykeller oluştururlar. Bu nedenle antrenör ‘ezilenler’ den oluşan imgelerin ‘ezen’ imgelere dönüşmelerini sağlar. Örneğin, tecavüze uğrayan kahramanlardan biri olaya girerek akışı sürdürür. Gerçek kahraman oynama biçimini aykırı bulursa, oyunu durdurabilir. Ancak olay akışının değiştirilmesi tüm kahramanların onayına bağlıdır. Tüm kahramanlar oynadıktan sonra gerçek kahraman, her kahramanı ayrı ayrı canlandırarak, en ince ayrıntılarına kadar aynı sahneyi yeniden oynamaya başlar. Farklı kahramanların oluşturduğu analitik imgelerin bazıları, kahraman için yıkıcı, bazıları ise kabul edilebilir özellikler içerir. Bütün bunları hareketlerle canlandıran kahraman, değişime uğrar. Ancak bu değişim, kabukların kırılması, maskenin parçalanmasına uygun olarak yavaşlatılmış biçimde canlandırılmalıdır.

A - B - C HEYKELİ

AMAÇ: Heykel tiyatrosu yöntemini anlamak ve uygulamak için yapılabilecek bir ısınma egzersizi.
YÖNTEM: Üçer kişilik küçük gruplar.
UYGULAMA: Katılımcılar üçer kişilik gruplara ayrılırlar. Bir kişi bir figür oluşturur, ikinci kişi bu figürü nasıl algılıyorsa onu eklenerek (onunla ilişkili) bir figür yapar. İlk figürü oluşturan heykelden ayrılır, üçüncü kişi var olan figüre eklenir. Bu kez ikinci kişi heykelden ayrılır. İlk figürü oluşturan yeniden heykelin bir parçası olur. Dönüşüm bu şekilde devam eder.
(Belli bir sürenin sonunda heykel tiyatrosu yönteminin uygulanacağı temayı göz önüne alacak şekilde heykel çalışması yapmaları istenebilir katılımcılardan.)
MALZEME: Yok
SÜRE: 15 dakika

Tiyatral oyun olarak tanımlanabilen bu türde, bir sorun çözümlenmemiş bir biçimde sunulur. Gösteri tamamlandıktan sonra izleyiciler, öneriler getirmeye ve çözümü birlikte oluşturmaya davet edilirler. Ele alınan sorunlar daima ezilenlerin sorunları olur ve bu sorunlar insanları tahrik edici bir biçimde ele alınır.

‘Forum Tiyatrosu’ oyun ya da çatışma gibidir ve kuralları vardır. Bu tekniğin dramaturgisinde göz önünde bulundurulması gereken kurallar şunlardır:

1. Metin, her karakterin doğasını açıkça vermelidir. Tanımlar net olmalıdır ki her katılımcı diğerinin ideolojisini kolayca anlayabilsin.

2. Sunulan orijinal çözümler, bir politik veya toplumsal açmazı içermelidir. Bunlar açıkça ifade edilip, dikkatle prova edilmelidir ki, durum iyi tanımlansın. Çünkü bu propaganda tiyatrosu değil, pedagojik olarak birlikte öğrenmedir. Oyuncu ya da ‘model’ hatalı, başarısız biçimde sunulmalıdır ki katılımcılar devreye girip çözümler bulmaya, farklı savunma yolları keşfetmeye başlasınlar. İyi sorular sorulması, izleyicinin iyi yanıtlar oluşturmasını getirir.

3. Biçim gerçeküstü veya gerçekdışılık dışında her şey olabilir. (gerçekçilik, simgecilik, dışavurumculuk vb.) Önemli olan sağlam bir durumu tiyatro yolu ile tartışmaktır.

4. ‘Forum Tiyatrosu’ sahnelemede, göz önünde bulundurulması gereken ise şöyle sıralanabilir.

Her gösteri için duruma uygun en iyi ifade biçimi bulunmalıdır.
Her karakter görsel olarak sunulmalı ve kostümler rahat giyilip, çıkarılabilen türden olmalıdır.
Gösteri, oyuncu-katılımcı arsındaki sanatsal ve entelektüel bir oyundur. Forum gösterisinde dikkat edilmesi gerekenleri Boal şöyle sıralar:

1. Gösteri geleneksel bir oyun gibi başlar.
2. Katılımcılara sunulan bu çözüme katılıp katılmadıkları sorulur. İzleyicilere oyunun ikinci kez, aynı biçimde oynanacağı söylenir. Oyuncular sundukları gösteriyi aynen yinelerler ve izleyiciler değiştirmeye girişerek farklı olasılıkları gösterirler.
3. İzleyici hatalı bulduğu bir durumda, daha iyi çözüme ulaşmak için oyunu durdurabileceği konusunda bilgilendirilir. İzleyicilerden biri “Durun!” diye bağırdığında, oyuncular pozisyonlarını değiştirmeden dururlar. Katılımcı/izleyici isteklerini söyler. Oyuncular bu isteklere göre aynı sahneyi katılımcı ile birlikte oynarlar.
4. Katılımcının yerine geçtiği oyuncu, gösterim yerine yakın bir yerde durarak, katılımcıya destek verir, hataları düzeltir.
5. Katılımcı önerisini oynarken, diğer oyuncular da bu çözümün gerçek yaşamda ne kadar olası olup olmadığını göstermeye çalışırlar. Çünkü gerçeği değiştirmek zordur. Katılımcı değişim için yeni yollar bularak ilerler. Amaç kazanmak değil, öğrenmek, denemeler yapmaktır.
6. Katılımcı oyundan uzaklaşırsa, oyuncu rolü tekrar ele alır ve sahne bilinen sonun dışında ilerlemeye başlar. Bu durumda yeni bir katılımcı oyunu durdurarak, çözümünü oynamaya başlayabilir.
7. Bazı durumlarda katılımcı, oyuncuların karşı çıkışlarını kırabilir. Oyuncular bunu kabul ederler ve katılımcının istediği kişinin yerine geçerek, farkında olmadıkları baskının yeni bir biçimini göstermesini isterler.
8. Bir oyuncu joker işlevi görmelidir. Oyunun kurallarını açıklamak, açmazları düzeltmek, izleyicileri cesaretlendirmek onun görevidir.
9. Joker bir konferans başkanı değildir, değişim isteyenleri cesaretlendiren, onlara neler yapabileceklerini gösteren kişidir.
10. Forum “gelecek için model aksiyon” önerisinin oluşturulmasıyla biter.

Forum tekniğini sıkça kullanan Boal’in gerçekleştirdiği çalışmalardan birinde grevde önder olan bir kadının, evinde köle olması durumu ele alınmıştır. Bu konunun ele alınışında izlenen yollar şöyledir:
1. Yoğun bir çalışma ortamı sergilenir ve kadın toplantı düzenlemeye girişir.
2. Kadının kocası toplantı yerine girer, kadın biraz kalır ama sonuçta kocası ile evine gider.
3. Evde kadın, kocası ve çocuklarını memnun etmek için köle gibi çalışır.
Bu sahneler oynandıktan sonra izleyicilere düşünceleri sorulur. Bir çok kadın izleyici karşı çıkıp farklı çözümler önerirler. Örneğin, böylesi bir davranış içinde olan kadının iş arkadaşları onu uyarır. Aynı sahne bu öneriye göre, yeniden canlandırılır. Sonucun değişmediği görülür. Başka bir katılımcı, kocanın değişmesini ister ve evle ilgilenen bir kocayı oynar. Bu durumda sorunun ortadan kalkabileceği görülür[1].

Boal’e göre, izleyiciye dünyayı değiştiremezlerse, kimsenin onlar için hiçbir şeyi değiştirmeyeceği ve her şeyin aynı kalacağını anlatmanın en etkili yolu ‘Forum Tiyatrosu’dur.

Oyunlaştırma, küçük bir grup tarafından hazırlanan ve gerçekleştirilen, kısmen spontan ve dramatik bir oyundur. Belli bir durumun hem dışarıdan takip edilebilen hem de yaşanarak algılanabilen, bir tür eylem provasıdır. Yapıları, süreçleri ve insanların davranış biçimlerini farketmeyi ve kavramayı mümkün kılabilir.

Oyunlaştırmaya başlamadan önce izlenen amaç, durum veya sorunun netleştirilmesidir. Sonrasında planlamaya, yöneltmeye ve oynamaya geçilmeli.

Oyunlaştırmanın gidişatı için bir öneri sunuyoruz:

1. Sorun açıklanır, ele almanın amacı adlandırılır.
2. Oyun ve eylem durumu belirlenir (Oyunun mekanı neresi ve muhatapları kimler? Eylem çerçevesi nasıl? Hangi unsurlar belirleyici?)
3. Oyuna katılmak isteyenler kendilerini belirtirler ve hazırlanırlar.
4. Gerekirse, tek bir kişiye veya oyuncuların sözel ve gayrı sözel ifadelerine yoğunlaşan gözlemciler seçilir.
5. Mekanın ayrı bir bölümünde, oyunlaştırma sunulur.
6. Bu sıralamayla değerlendirme: İlk olarak, oyuncuların yaşadıklarını ve izlenimlerini aktarmalarına fırsat tanınır. Ardından, oyundaki amaçları ve gerçekleştirilmeleri üzerine konuşabilirler. Bundan sonra, gözlemciler ve seyirciler geri beslemelerini verebilirler.
Bunun için iki önemli kural: Not vermek değil, izlenimleri aktarmak, Tartışmak değil, sonuçlardan yola çıkarak yeniden oynamak.
Antrenör kendi görüşünü söylemez. Mesele „doğru" çözümü bulmak değil, deneyim ve bilgi edinmektir.
7.Değerlendirmede ortaya çıkan alternatifler oynanabilir. Rolleri değiştirmek de mümkündür ya da aynı sahnenin farklı kişilerle oynanması. Bu istenildiği kadar tekrarlanabilir ama her seferinde yeniden değerlendirme asla ihmal edilmemelidir.
8. Baştaki soruya yönelik değerlendirme ve refleksiyon;
Değerlendirmenin bir başka olasılığı, bütün grubu küçük gruplara bölmek ve aynı durumu birkaç defa oynamaktır. Genel toplantıda çeşitli canlandırma biçimleri sunulabilir ve değerlendirilebilir.


*Bu bölüm, “Çağdaş Doğaçlama” adlı kitaptan alınmıştır.
(“Çağdaş Doğaçlama”, Selda Ergun, DEVAK Yay., Mart 2003, İzmir)

1. Boal, Games For Actors and Non-Actors, ss.25-26